Heteroforię można opisać jako brak naturalnej równowagi mięśniowej oczu, który to brak równowagi mózg musi stale korygować. W tym schorzeniu oczy w stanie spoczynku (gdyby ich nic nie pilnowało) nie byłyby ustawione idealnie równolegle, jednak ponieważ mózg dąży do uzyskania jednego, ostrego obrazu, narzuca mięśniom gałkoruchowym ciągłe dodatkowe napięcie, aby utrzymać je w prawidłowej osi.
Niewielka heteroforia jest częsta i u wielu osób nie daje żadnych objawów. Gdy mózg przestaje ją kompensować, może powodować między innymi przewlekłe bóle głowy oraz zmęczenie, co często mylone jest z innymi schorzeniami lub przypisywane nadmiarowi obowiązków albo przebodźcowaniu. Pomocne mogą być między innymi okulary pryzmatyczne.
Dlaczego tylko niektóre osoby są zdiagnozowane?
Heteroforia często pozostaje niezdiagnozowana. Przyczyną jest między innymi brak rutynowych testów, mylna autodiagnoza, a także kompensacja, czyli wspomniany we wstępie sposób, w jaki mózg radzi sobie z trudnościami.
Ponadto tylko u części osób występują objawy w postaci bólów głowy, pieczenia oczu albo problemów z koncentracją przy pracy wymagającej patrzenia z bliska.
Diagnoza ma miejsce zazwyczaj, kiedy problemy ze wzrokiem wpływają na codzienne funkcjonowanie, czyli gdy:
- organizm jest przemęczony lub osłabiony, a z wiekiem ma coraz mniej sił na ciągłe korygowanie ustawienia oczu;
- następuje zmiana pracy na taką, w której większość czasu spędza się przed komputerem, co wymusza na mięśniach oczu stałe, nienaturalne napięcie;
- pacjent przychodzi do salonu optycznego po mocniejsze szkła, ponieważ słabiej widzi.
- Po dokładnym badaniu optometrycznym może okazać się, że ostrość jest dobra, tylko oczy nie potrafią utrzymać wspólnego punktu skupienia;
- Testy widzenia obuocznego pozwalają sprawdzić, czy każde oko z osobna widzi wyraźnie, ale także jak dwoje oczu współpracuje ze sobą w czasie rzeczywistym;
- dziecko mruży oczy, przechyla głowę przy czytaniu, szybko się męczy lub myli linijki tekstu. To również sygnały, że układ wzrokowy zmaga się z brakiem równowagi mięśniowej.
Mózg potrafi maskować problem przez lata. Jeśli u danej osoby nie zostaną przeprowadzone testy obuoczne (jak Cover Test lub test Maddoxa), foria ta pozostanie niewykryta.
Co jednak może dodać otuchy, życie z heteroforią, bez świadomości jej istnienia, zazwyczaj nie jest bezpośrednio niebezpieczne dla fizycznej struktury oka, nie niesie ze sobą ryzyka utraty wzroku. Warto natomiast zdiagnozować się możliwie szybko, aby poprawić swój komfort życia. Nagłe pojawienie się podwójnego widzenia lub zeza wymaga jednak pilnej konsultacji u lekarza okulisty.
Skuteczne badania potwierdzające lub wykluczające zeza ukrytego
Diagnozowanie heteroforii opiera się na uniemożliwieniu mózgowi połączenia obrazów z obu oczu. W tym celu wykonywane są badania, dzięki którym można dokładnie obserwować ruch każdej z gałek ocznych.
Podstawą jest Cover Test, czyli test zasłaniania. Podczas tego badania specjalista poprosi Cię o patrzenie w jeden punkt, a następnie szybko zasłoni i odsłoni jedno oko.
Gdy oko jest zasłonięte, mózg nie wkłada wysiłku w trzymanie go prosto. Oko powraca do swojej naturalnej, spoczynkowej pozycji. Jeśli po odsłonięciu oko wykonuje szybki ruch powrotny, by wyostrzyć obraz, mamy do czynienia z heteroforią.
Kolejne badanie to test Maddoxa.
Badanie wykonywane jest z użyciem specjalnej soczewki (cylinder Maddoxa), która zmienia obraz jednego oka w linię, co pozwala zmierzyć dokładny kąt odchylenia ukrytego. W badaniu wykorzystywana jest:
- pałeczka Maddoxa - Pacjent patrzy przez specjalne czerwone szkło z prążkami na punktowe źródło światła. Widzi wtedy linię i punkt. Jeśli linia nie przechodzi przez punkt, oznacza to heteroforię;
- listwa pryzmatyczna - służy do neutralizacji odchylenia osi optycznych i przywrócenia ortoforii (równowagi mięśniowej) w warunkach diagnostycznych, co umożliwia precyzyjną ilościową ocenę wielkości zeza ukrytego wyrażoną w dioptriach pryzmatycznych.
Do oceny jakości widzenia przestrzennego służą także testy stereoskopowe sprawdzające umiejętność dostrzeżenia trójwymiarowych kształtów na specjalnych tablicach, na przykład ukrytego rysunku motyla czy muchy. Uzupełnieniem może być badanie konwergencji i akomodacji, czyli zbieżności i nastawności.
Konwergencja to zdolność zbieżnego ustawiania obu oczu podczas patrzenia z bliska.
Gdy przybliża się palec do nosa, gałki oczne powinny skręcać do środka w sposób zsynchronizowany. W niewyrównanej heteroforii bywa to utrudnione: mięśnie szybciej się męczą, a obraz może drgać lub się rozdwajać.
Akomodacja w zdrowych oczach działa tak, że soczewka wewnątrz oka zmienia swój kształt (uwypukla się), aby można było wyraźnie widzieć tekst z bliska. W zezie ukrytym mózg może nadmiernie korzystać z akomodacji, dlatego widzenie bywa ostre na początku pracy z bliska, a po dłuższym czasie pojawia się pieczenie oczu lub ból głowy.
Gdy badanie potwierdzi zeza ukrytego, jedną z możliwości są okulary korekcyjne z pryzmatem, czyli okulary pryzmatyczne, które u części osób pomagają ograniczyć zmęczenie oczu i bóle głowy. W niektórych przypadkach stosuje się też ćwiczenia widzenia obuocznego.
Badania stosowane w ocenie heteroforii w skrócie:
| Badanie | Na czym polega | Co ocenia |
|---|---|---|
| Cover Test | Zasłanianie i odsłanianie jednego oka | Czy oko wykonuje ruch powrotny po odsłonięciu |
| Test Maddoxa | Patrzenie przez cylinder Maddoxa na punktowe źródło światła | Kierunek i wielkość odchylenia |
| Listwa pryzmatyczna | Neutralizacja odchylenia pryzmatami o rosnącej mocy | Wielkość odchylenia w dioptriach pryzmatycznych |
| Testy stereoskopowe | Rozpoznawanie trójwymiarowych kształtów na tablicach | Jakość widzenia przestrzennego |
| Badanie konwergencji i akomodacji | Przybliżanie punktu do nosa, testy ostrości z bliska | Zbieżność oczu i nastawność |
Mechanizm działania okularów pryzmatycznych w praktyce
Soczewki takich okularów odchylają bieg promieni światła. Sam pryzmat nie koryguje wad refrakcji, ponieważ nie zmienia punktu skupienia promieni świetlnych na siatkówce. Oznacza to, że pryzmat (składający się z dwóch płaskich, nierównoległych powierzchni) przesuwa cały obraz w inne miejsce na siatkówce, nie zmienia jego ostrości.
Innymi słowy pryzmat zwodzi mózg, dostarczając obraz tam, gdzie aktualnie patrzy uciekające oko.
Dobór takich okularów wymaga najpierw dokładnego badania widzenia obuocznego u optometrysty, aby złagodzić objawy i nie nasilić dolegliwości.
Z czasem może być tak, że organizm przyzwyczai się do danego pryzmatu i układ nerwowo-mięśniowy zacznie dążyć do powrotu do pierwotnego, nieprawidłowego ustawienia spoczynkowego oczu.
W takiej sytuacji potrzebna jest ponowna kontrola, po której specjalista może zmienić wartość pryzmatu.
Soczewki z dużym pryzmatem wyraźnie różnią się grubością między wierzchołkiem a bazą. Aby nie było to tak uciążliwe i nie obciążało nadmiernie okularów, stosowana jest specjalna folia pryzmatyczna, pozwalająca na redukcję grubości i wagi szkieł.
Dostępne jest także cyfrowe szlifowanie, które pozwala ograniczyć grubość i klinowaty kształt soczewki.
To wszystko sprawia, że w parze z aspektem zdrowotnym idzie także estetyka i wygoda użytkowania, aby całość była zgodna z potrzebami współczesnych użytkowników.
Jak wybrać okulary pryzmatyczne, aby z chęcią ich używać
W tym konkretnym przypadku najlepiej sprawdzają się nieprzesadzona wielkość i szerokość frontu okularów, ponieważ im większa soczewka, tym dalej od jej środka znajduje się krawędź, a co za tym idzie - tym grubsza będzie jej baza. Kształt oprawy warto wybrać okrągły lub owalny, zapewniający najbardziej równomierne rozłożenie grubości i ułatwiający optymalizację soczewki podczas szlifowania.
Najlepszym wyborem są pełne oprawy z lekkiego tworzywa, na przykład z acetatu. Bogactwo modeli i kolorów dostępnych również w Salonie Optycznym 123Okulary.pl to sposób, aby znaleźć wersję odpowiednią dla siebie.
Najczęściej zadawane pytania
Czy heteroforia może być mylona z przemęczeniem lub przebodźcowaniem?
Tak, ponieważ przewlekłe bóle głowy i zmęczenie przy heteroforii często przypisuje się nadmiarowi obowiązków albo innym dolegliwościom. Jeśli objawy nawracają szczególnie przy pracy z bliska, warto rozważyć badanie widzenia obuocznego u specjalisty.
Dlaczego zez ukryty często pozostaje niewykryty przez lata?
Mózg potrafi długo kompensować brak równowagi mięśniowej, dlatego nie każdy odczuwa wyraźne objawy. Dodatkowo, jeśli w badaniu nie wykonuje się testów obuocznych (np. Cover Test lub test Maddoxa), heteroforia może nie zostać wykryta.
Na czym polega Cover Test i co oznacza szybki ruch oka po odsłonięciu?
W Cover Teście specjalista zasłania i odsłania oko, gdy pacjent patrzy w jeden punkt, obserwując zachowanie gałek ocznych. Szybki ruch powrotny oka po odsłonięciu może wskazywać, że wcześniej wróciło ono do spoczynkowego ustawienia, co jest typowe dla heteroforii.
Dlaczego okulary pryzmatyczne nie korygują wady wzroku, a mimo to mogą pomagać?
Pryzmat przesuwa obraz na siatkówce, nie zmieniając jego ostrości, dlatego nie działa jak klasyczna korekcja wady refrakcji. Może natomiast ułatwiać mózgowi połączenie obrazów z obu oczu i dzięki temu ograniczać zmęczenie oczu oraz bóle głowy.
Co zrobić, gdy organizm przyzwyczai się do pryzmatu i objawy wracają?
Zdarza się, że układ nerwowo-mięśniowy z czasem dąży do powrotu do pierwotnego ustawienia spoczynkowego oczu, a wtedy dotychczasowa korekcja może przestać wystarczać. W takiej sytuacji zaleca się kontrolę u optometrysty, bo może być potrzebne zwiększenie mocy pryzmatu.